Për fermerët
Sëmundjet e ullirit dhe dëmtuesit: si t'i njihni dhe si ta mbroni ullishten
Përmbajtja
Sëmundjet e ullirit dhe dëmtuesit rrallë e thajnë pemën menjëherë: më shpesh i dëmtojnë frutat, ia ulin rendimentin dhe e kthejnë vajin ekstra të virgjër në vaj me aciditet të lartë. Një ullishte mund të duket e shëndetshme deri në gusht dhe të humbasë gjysmën e vlerës në tetor. Më poshtë janë problemet që hasen më shpesh në ullishtat e Shqipërisë, si t'i njihni në kohë dhe çfarë mund të bëni.
Shkurt
- Miza e ullirit: vendosni kurthe që në korrik dhe ndërhyni kur kapjet rriten dhe në fruta shfaqen pickimet e para.
- Syri i palloit: trajtime me bakër në vjeshtë, para shirave, dhe në pranverë.
- Tuberkuloza: mos krasitni me shi, dezinfektoni veglat dhe trajtoni me bakër pas breshrit.
- Vjelja dhe përpunimi në kohë janë mbrojtja e fundit e cilësisë së vajit.
Miza e ullirit
Miza e ullirit (Bactrocera oleae) është dëmtuesi më i rëndësishëm i ullishtave shqiptare. Femra lëshon vezët brenda frutit; larva ushqehet me tulin dhe e lë frutin të shpuar, i cili bie para kohe ose oksidohet. Vaji nga ullinjtë e dëmtuar ka aciditet më të lartë dhe shije defekti, ndaj nuk mund të klasifikohet si ekstra i virgjër.
- Kur: ka disa breza në vit; periudha kritike është nga korriku deri në tetor, sidomos në verat e freskëta dhe me lagështi.
- Si ta njihni: pika të vogla, pickime, në lëkurën e frutit, më vonë vrima daljeje dhe tul i errët.
- Monitorimi: kurthe ngjitëse të verdha me feromon, të kontrolluara çdo javë, dhe kontroll i një kampioni frutash.
- Mbrojtja: kapje masive me kurthe ose me shishe me karrem; argjilë kaolinë që krijon një film të bardhë mbrojtës mbi fruta; trajtime me karrem (proteinë dhe insekticid i autorizuar) vetëm në një pjesë të kurorës. Në bujqësinë bio përdoren karremat me spinosad dhe kaolina.
- Në vitet me sulm të fortë, vjelja pak më e hershme e shpëton cilësinë e vajit.
Syri i palloit
Syri i palloit (Spilocaea oleagina) është një kërpudhë që shfaqet me njolla rrethore në faqen e sipërme të gjetheve, me ngjyrë kafe të errët dhe me një unazë të verdhë përreth. Gjethet e prekura bien, pema dobësohet dhe vitin pasardhës lulëzon më pak.
- Kushtet: lagështi e lartë dhe temperatura të buta, rreth 12–20°C, pra vjeshtë, dimër i butë dhe pranverë me shi.
- Parandalimi: krasitje që e ajros kurorën dhe trajtime me bakër (oksiklorur bakri, hidroksid bakri ose përzierje bordoleze) në vjeshtë, pas vjeljes ose para shirave, dhe në pranverë, para lulëzimit.
Tuberkuloza e ullirit
Tuberkuloza (Pseudomonas savastanoi) është sëmundje bakteriale që formon gunga, ose tuberkula, në degë, në lastarë dhe në trung. Bakteri hyn nga plagët: prerjet e krasitjes, breshri, ngricat dhe goditjet me shkop gjatë vjeljes.
- Mos krasitni dhe mos vilni me shkop kur pema është e lagur.
- Prisni dhe largoni degët me gunga; dezinfektoni veglat pas çdo peme të prekur.
- Pas breshrit, ngricës ose krasitjes, një trajtim me bakër i mbyll “portat” e infeksionit.
Tenja e ullirit
Tenja e ullirit (Prays oleae) ka tri breza në vit: njëri dëmton gjethet, tjetri lulet dhe i treti frutat e reja, që bien në qershor–korrik. Monitorohet me kurthe me feromon. Në lulëzim, preparatet me Bacillus thuringiensis janë zgjidhje e përzgjedhur dhe e pranuar edhe në bujqësinë bio.
Breshkëza e zezë dhe bloza
Breshkëza e zezë e ullirit (Saissetia oleae) thith lëngjet e pemës dhe nxjerr një lëng të ëmbël, mbi të cilin rritet një kërpudhë e zezë, bloza (fumagjina). Gjethet e mbuluara me blozë bëjnë më pak fotosintezë. Kontrollohet me krasitje që e ajros kurorën, me vaj parafinik (mineral) sipas etiketës dhe duke ruajtur armiqtë e saj natyrorë.
Vertiçilioza
Vertiçilioza (Verticillium dahliae) shfaqet me tharje të papritur të degëve ose të një pjese të pemës, shpesh në pranverë. Kërpudha jeton në tokë dhe përhapet më shumë kur mes ullinjve kultivohen bimë pritëse, si domatja, patatja ose patëllxhani. Nuk ka trajtim kimik efektiv; parandalimi mbështetet te fidanët e shëndetshëm, te shmangia e kulturave pritëse mes rreshtave dhe te largimi i degëve të thara.
Përmbledhje: sëmundjet e ullirit dhe kur kontrollohen
| Problemi | Shenjat | Koha kritike | Çfarë bëni |
|---|---|---|---|
| Miza e ullirit | Pickime dhe vrima në fruta | Korrik – tetor | Kurthe, kaolinë, trajtime me karrem |
| Syri i palloit | Njolla rrethore në gjethe, gjethe që bien | Vjeshtë – pranverë | Bakër, krasitje për ajrim |
| Tuberkuloza | Gunga në degë dhe në trung | Pas plagëve (breshër, krasitje) | Higjienë, bakër pas plagëve |
| Tenja e ullirit | Lule të dëmtuara, fruta të vegjël që bien | Prill – korrik | Feromone, Bacillus thuringiensis |
| Breshkëza dhe bloza | Insekte në degë, gjethe të nxira | Pranverë – verë | Krasitje, vaj parafinik |
| Vertiçilioza | Tharje e papritur e degëve | Pranverë | Parandalim, pa kultura pritëse |
Rregullat e trajtimeve
- Përdorni vetëm produkte të regjistruara për ullirin në Shqipëri dhe ndiqni dozat e etiketës.
- Respektoni afatin e karencës, pra ditët që duhet të kalojnë nga trajtimi deri te vjelja. Kjo ka rëndësi për sigurinë e vajit dhe për pranimin e ullinjve në fabrikë.
- Mos spërkatni insekticide gjatë lulëzimit, për të mbrojtur bletët.
- Për raste të dyshimta, sidomos për tharje të papritura të pemëve, këshillohuni me agronomin e zonës ose me shërbimin fitosanitar.
Pse ka rëndësi për vajin
Në fabrikë, ullinjtë e dëmtuar nga miza ose të rënë nga pema dallohen menjëherë: vaji i tyre ka aciditet më të lartë dhe aromë më të dobët. Prandaj ullishtja e mbrojtur mirë jep jo vetëm më shumë kilogramë, por edhe vaj që vlen më shumë. Lexoni çfarë tregon aciditeti i vajit të ullirit dhe si ndikon shëndeti i frutit te rendimenti i ullirit. Mbrojtja nis që me krasitjen e ullinjve, që e mban kurorën të ajrosur.
Pyetje të shpeshta
Kur spërkatet ulliri për mizën?
Kur kurthet tregojnë rritje të kapjeve dhe në kampionin e frutave shfaqen pickimet e para, zakonisht nga fundi i korrikut deri në shtator. Trajtimet me karrem përsëriten sipas etiketës dhe sipas kapjeve.
Si trajtohet syri i palloit?
Me preparate bakri në vjeshtë, para shirave, dhe në pranverë, para lulëzimit, bashkë me një krasitje që e ajros kurorën.
A shpëton dot një ulli me tuberkulozë?
Po. Prisni degët me gunga, dezinfektoni veglat dhe mbroni plagët me bakër. Sëmundja kontrollohet me higjienë të vazhdueshme gjatë krasitjes dhe vjeljes.
Si ta mbroj ullishten pa kimikate të forta?
Kombinoni kurthet dhe kapjen masive të mizës, kaolinën, preparatet me bakër brenda kufijve të lejuar, Bacillus thuringiensis për tenjën dhe krasitjen e rregullt. Këto janë edhe mjetet bazë të bujqësisë bio.
Ky artikull jep informacion të përgjithshëm. Për produktet dhe dozat e sakta ndiqni etiketën dhe këshillën e agronomit të zonës.
